ТОҶИКИСТОНУ РУСИЯ ДАР МАРҲАЛАИ НАВИ МУКОЛАМАИ СИЁСӢ ВА ҲАМКОРИҲОИ СТРАТЕГӢ
Сафари кории Президенти Федератсияи Русия Владимир Путин ба Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо даъвати Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон баргузор гардид, аз рӯйдодҳои муҳими рӯзномаи сиёсати хориҷии кишвар ба шумор меравад. Ин сафар дар шароите сурат мегирад, ки муҳити геополитикии Осиёи Марказӣ бо тағйироти назаррас, афзоиши масъалаҳои амниятӣ, иқтисодӣ ва сиёсӣ, инчунин тағйирёбии тавозуни манфиатҳои қудратҳои минтақавию ҷаҳонӣ тавсиф мешавад. 20 ноябр Президенти Русия ба Душанбе ташриф овард ва дар Фурудгоҳи байналмилалии Душанбе аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон истиқбол гирифта шуд. Тибқи иттилои расмӣ, дар доираи сафар баррасии масъалаҳои ҳамкории дуҷониба ва самтҳои мавриди таваҷҷуҳи муштараки ҷонибҳо пешбинӣ гардида аст.
Муносибатҳои Тоҷикистону Русия, ки бар пояи шарикии стратегӣ ва ҳампаймонӣ ташаккул ёфтаанд, дар баробари аҳамияти анъанавии сиёсӣ ва амниятӣ, дорои ҷанбаҳои муҳими иҷтимоӣ ва иқтисодӣ низ мебошанд. Мулоқоти кории Эмомалӣ Раҳмон ва Владимир Путин дар Маскав, ки 12 ноябри соли 2026 баргузор гардид, заминаи сиёсии сафари кунуниро фароҳам овард. Тибқи иттилои расмии ҷониби Тоҷикистон, дар ин мулоқот масъалаҳои амнияти минтақавӣ, рушди робитаҳои тиҷоратию иқтисодӣ, энергетика, саноат, кишоварзӣ, нақлиёт, рақамикунонӣ, маориф ва муҳоҷирати меҳнатӣ баррасӣ шудаанд.
Аҳамияти сафари мазкурро танҳо дар доираи муносибатҳои дуҷонибаи Душанбе ва Москва маҳдуд кардан дуруст нест. Он ҳамчунин бо равандҳои васеи минтақавӣ, аз ҷумла вазъи Афғонистон, масъалаҳои амнияти сарҳадӣ, ҳамкориҳои ҳарбӣ, тағйироти бозори меҳнат ва дурнамои робитаҳои иқтисодии кишварҳои минтақа алоқаманд мебошад. Барои Тоҷикистон, ки дорои сарҳади тӯлонӣ бо Афғонистон аст, масъалаи субот ва амнияти минтақа аҳамияти бевоситаи стратегӣ дорад. Ҳамзамон, муҳоҷирати меҳнатӣ ва интиқоли маблағҳо, ки бо вазъи иқтисодию иҷтимоии қисми назарраси аҳолӣ робитаи мустақим доранд, яке аз самтҳои ҳассоси муносибатҳои ду кишвар боқӣ мемонанд.
Дар чунин шароит Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол ва иштирокчии фаъоли равандҳои минтақавӣ зарурати ҳамзамон ҳифз намудани суботи дохилӣ, тақвияти амнияти миллӣ ва густариши робитаҳои судманди хориҷиро ба миён мегузорад. Ҳамкорӣ бо Русия яке аз самтҳои муҳимми сиёсати хориҷии кишвар мебошад, аммо арзёбии он бояд пеш аз ҳама ба манфиатҳои миллӣ, баробарҳуқуқии тарафҳо ва натиҷаҳои воқеии ҳамкориҳо асос ёбад. Аз ин лиҳоз, масъалаи асосӣ на танҳо идомаи шарикии стратегӣ, балки муайян намудани имкониятҳои он дар ҳалли мушкилоти амниятӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии Тоҷикистон мебошад.
Пӯшида нест, ки Осиёи Марказӣ дар солҳои охир ба яке аз самтҳои муҳими рақобат ва ҳамкории қудратҳои минтақавию ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Мавқеи ҷуғрофии минтақа, захираҳои энергетикӣ ва обӣ, имкониятҳои транзитӣ ва наздикии он ба минтақаҳои ноором аҳамияти стратегии кишварҳои Осиёи Марказиро афзоиш медиҳанд.
Дар ин муҳит Русия яке аз шарикони муҳими сиёсӣ, иқтисодӣ ва амниятии Тоҷикистон боқӣ мемонад. Муносибатҳои ду кишвар дар доираи созмонҳои минтақавӣ, аз ҷумла Созмони Аҳдномаи амнияти дастҷамъӣ ва Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, инчунин дар шакли робитаҳои мустақими дуҷониба рушд меёбанд. Аз ин нуқтаи назар, сафари Владимир Путин ба Душанбе на танҳо нишонаи идомаи муколамаи сатҳи олӣ, балки имконияти муайян намудани самтҳои нави ҳамкорӣ дар шароити тағйирёбандаи минтақа мебошад.
Тибқи иттилои расонаҳои Русия, дар рӯзномаи мулоқоти роҳбарони ду давлат баррасии ҳамкорӣ дар самти Афғонистон пешбинӣ шудааст. Владимир Путин изҳор доштааст, ки мехоҳад Эмомалӣ Раҳмонро аз натиҷаҳои сафари ҳайати ҳукумати Русия ба Афғонистон ва дурнамои ҳамкориҳои минбаъда дар ин самт огоҳ намояд. Масъалаи фаъолияти пойгоҳи низомии 201-уми Русия дар Тоҷикистон низ аз мавзӯъҳои пешбинишудаи музокирот арзёбӣ шудааст.
Ин ҳолат нишон медиҳад, ки масъалаи Афғонистон дар муносибатҳои Тоҷикистону Русия на танҳо хусусияти дуҷониба, балки аҳамияти васеи минтақавӣ дорад. Бо вуҷуди ин, дар арзёбии ҳамкориҳои амниятӣ бояд як нуктаи муҳим ба назар гирифта шавад. Амнияти Тоҷикистон пеш аз ҳама масъулияти давлати Тоҷикистон ва ниҳодҳои миллии он мебошад. Ҳамкории ҳарбӣ ва техникӣ бо шарикони хориҷӣ метавонад иқтидори мудофиавии кишварро тақвият бахшад, аммо набояд ҷойгузини рушди имкониятҳои мустақили миллӣ дар соҳаи амният гардад.
Пойгоҳи низомии 201-уми Русия дар ин замина яке аз унсурҳои муҳими ҳамкориҳои ҳарбӣ мебошад. Масъалаи фаъолияти минбаъдаи он бояд дар асоси манфиатҳои муштараки ҷонибҳо, уҳдадориҳои шартномавӣ ва эҳтиёҷоти воқеии амнияти минтақавӣ баррасӣ шавад. Барои Тоҷикистон муҳим аст, ки чунин ҳамкорӣ ба таҳкими субот, баланд бардоштани сатҳи омодагии сохторҳои миллӣ ва рушди ҳамоҳангсозии амниятӣ мусоидат намояд.
Ҳамзамон, таҷрибаи солҳои охир нишон медиҳад, ки амнияти минтақаро танҳо бо воситаҳои ҳарбӣ таъмин кардан имконнопазир аст. Пешгирии ифротгароӣ, рушди иқтисодии минтақаҳои наздисарҳадӣ, мубориза бо қочоқи маводи мухаддир, густариши ҳамкориҳои иттилоотӣ ва ҳалли мушкилоти иҷтимоӣ низ аҳамияти аввалиндараҷа доранд. Аз ин сабаб, ҳамкориҳои Тоҷикистону Русия дар самти Афғонистон бояд маҷмӯи васеи воситаҳои сиёсӣ, дипломатӣ, иқтисодӣ ва амниятиро фаро гиранд.
Муҳоҷирати меҳнатӣ яке аз масъалаҳои ҳассос ва ҳамзамон муҳимми муносибатҳои Тоҷикистону Русия мебошад. Барои ҳазорҳо оилаҳои тоҷик даромади шаҳрвандони дар хориҷи кишвар коркунанда манбаи муҳими таъмини рӯзгор ба ҳисоб меравад. Русия низ дар бозори меҳнати худ ба неруи кории муҳоҷирон эҳтиёҷ дорад. Ин воқеият нишон медиҳад, ки муҳоҷирати меҳнатӣ на танҳо масъалаи иҷтимоии Тоҷикистон, балки як бахши вобастагии мутақобилаи иқтисодии ду давлат мебошад.
Бо вуҷуди ин, солҳои охир масъалаҳои марбут ба вазъи ҳуқуқӣ, шароити кору зиндагӣ, бақайдгирӣ ва муносибат бо муҳоҷирон дар Русия аҳамияти бештар пайдо кардаанд. Барои Душанбе ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои шаҳрвандони Тоҷикистон дар хориҷи кишвар бояд яке аз самтҳои доимии рӯзномаи дипломатӣ бошад. Ин масъала танҳо бо дархостҳои сиёсӣ маҳдуд намешавад. Он ҳамоҳангсозии мақомоти дахлдор, тақвияти хизматрасониҳои консулӣ, дастрасии муҳоҷирон ба иттилооти ҳуқуқӣ ва густариши механизмҳои ҳалли баҳсҳои меҳнатиро талаб мекунад.
Дар ин замина, масъалаи маҳдудиятҳои молиявӣ низ аҳамияти махсус дорад. 16 ноябри соли 2026 Иттиҳоди Аврупо Низомномаи иҷроияи 2026/2574-ро қабул намуд, ки дар доираи тадбирҳои маҳдудкунанда нисбат ба як қатор шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ қарорҳои навро пешбинӣ мекунад .
Ин гуна қарорҳо метавонанд ба фаъолияти баъзе муассисаҳои молиявӣ таъсир расонанд. Бо назардошти ин, барои Тоҷикистон муҳим аст, ки таъсири эҳтимолии маҳдудиятҳо ба роҳҳои интиқоли маблағ, дастрасии шаҳрвандон ба хизматрасониҳои молиявӣ ва устувории низоми пардохтҳо мавриди омӯзиши доимӣ қарор гирад.
Масъалаи муҳоҷиратро набояд танҳо ҳамчун омили вобастагӣ аз бозори меҳнати Русия арзёбӣ кард. Он ҳамзамон зарурати тағйир додани сохтори иқтисоди дохилии Тоҷикистонро ба миён мегузорад. Ташкили ҷойҳои нави корӣ, рушди саноати коркард, дастгирии соҳибкории хурду миёна, ҷалби сармоя ва баланд бардоштани сатҳи касбии ҷавонон метавонанд тадриҷан вобастагии иқтисодиро аз муҳоҷирати меҳнатӣ коҳиш диҳанд.
Аз ин ҷиҳат, муколамаи Тоҷикистону Русия бояд на танҳо ба танзими раванди муҳоҷират, балки ба ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон, фароҳам овардани шароити муносиби меҳнат ва ҷустуҷӯи имкониятҳои нави шуғл равона гардад. Муносибатҳои воқеан стратегӣ дар он сурат самаранок хоҳанд буд, ки манфиатҳои инсонӣ ва иҷтимоии шаҳрвандон дар маркази ҳамкориҳои байнидавлатӣ қарор гиранд.
Муносибатҳои тиҷоратию иқтисодӣ яке аз пояҳои муҳими шарикии Тоҷикистону Русия мебошанд. Дар мулоқоти роҳбарони ду кишвар дар Москва 12 ноябри соли 2026 масъалаҳои рушди робитаҳои тиҷоратӣ, гуногунсамт намудани сохтори гардиши мол, энергетика, саноат, кишоварзӣ, инфрасохтори нақлиётию логистикӣ ва рақамикунонӣ баррасӣ шудаанд.
Ин самтҳо барои иқтисоди Тоҷикистон аҳамияти стратегӣ доранд. Аммо арзёбии ҳамкориҳои иқтисодӣ набояд танҳо бо ҳаҷми гардиши мол маҳдуд шавад. Барои рушди дарозмуддат муҳим аст, ки робитаҳои ду кишвар ба ташкили иқтидорҳои нави истеҳсолӣ, ҷалби сармояи мустақим, таъсиси корхонаҳои муштарак ва афзоиши содироти маҳсулоти дорои арзиши иловашуда мусоидат намоянд.
Тоҷикистон дар марҳалаи татбиқи ҳадафҳои саноатикунонии босуръат қарор дорад. Бинобар ин, ҳамкорӣ бо Русия дар соҳаҳои коркарди ашёи хом, истеҳсоли маҳсулоти саноатӣ, энергетика, кишоварзӣ, нақлиёт ва технологияҳои муосир метавонад имкониятҳои иловагӣ фароҳам оварад. Вале самаранокии чунин ҳамкорӣ аз он вобаста хоҳад буд, ки лоиҳаҳо то кадом андоза ба талаботи иқтисоди миллӣ ҷавобгӯ буда, ҷойҳои нави корӣ ва имкониятҳои воқеии истеҳсолиро ба вуҷуд меоранд.
Дар ин замина, масъалаи гуногунсамт намудани робитаҳои иқтисодӣ низ муҳим аст. Тоҷикистон бояд аз имкониятҳои ҳамкорӣ бо Русия истифода бурда, ҳамзамон муносибатҳои тиҷоратию сармоягузориро бо дигар шарикони байналмилалӣ густариш диҳад. Ин равиш на маҳдуд намудани ҳамкории анъанавӣ, балки таҳкими устувории иқтисоди миллӣ ва васеъ намудани имкониятҳои рушди он мебошад.
Яке аз масъалаҳои муҳими таҳлили сафари мазкур муайян намудани ҷойгоҳи Тоҷикистон дар муносибатҳои муосири байналмилалӣ мебошад. Дар шароити рақобати геополитикӣ давлатҳои хурду миёна бо зарурати ҳифзи истиқлолияти сиёсӣ ва иқтисодӣ, инчунин истифодаи оқилонаи имкониятҳои шарикони хориҷӣ рӯ ба рӯ мешаванд.
Тоҷикистон дар муносибат бо Русия бояд ҳамкориҳои стратегиро идома дода, ҳамзамон манфиатҳои миллии худро ҳамчун меъёри асосии қабули қарорҳои сиёсӣ нигоҳ дорад. Ин мавқеъ маънои дурӣ ҷустан аз шарикони анъанавиро надорад. Баръакс, он заминаи устувори ҳамкории баробарҳуқуқ ва мутақобилан судмандро фароҳам месозад.
Дар ин робита, аҳамияти дипломатияи Тоҷикистон дар қобилияти ҳамоҳанг намудани манфиатҳои миллӣ бо воқеиятҳои мураккаби минтақавӣ зоҳир мегардад. Муносибатҳои наздик бо Русия, густариши робитаҳо бо Чин, кишварҳои Осиёи Марказӣ, давлатҳои ҷаҳони ислом ва дигар шарикони байналмилалӣ метавонанд имкониятҳои дипломатии кишварро васеъ намоянд.
Сафари Владимир Путин ба Душанбе аз ин ҷиҳат низ муҳим аст, ки Тоҷикистон имконият пайдо мекунад масъалаҳои муҳими сиёсӣ, амниятӣ ва иқтисодиро дар сатҳи олӣ баррасӣ намуда, мавқеи худро дар робита ба масъалаҳои минтақавӣ баён созад. Дар айни замон, чунин муколама бояд ба принсипҳои эҳтироми соҳибихтиёрӣ, дахолат накардан ба корҳои дохилӣ ва баробарҳуқуқии давлатҳо такя намояд.
Сафари кории Президенти Федератсияи Русия Владимир Путин ба Тоҷикистон дар марҳалаи муҳими таҳаввулоти геополитикии Осиёи Марказӣ сурат мегирад. Мавзӯъҳои пешбинишудаи музокирот, аз ҷумла рушди шарикии стратегӣ, вазъи Афғонистон, фаъолияти пойгоҳи низомии 201-уми Русия, робитаҳои тиҷоратию иқтисодӣ ва масъалаҳои минтақавӣ, нишон медиҳанд, ки рӯзномаи муносибатҳои ду кишвар дорои хусусияти фарогир мебошад.
Барои Тоҷикистон аҳамияти асосии ин сафар дар имконияти истифодаи муколамаи сиёсӣ ҷиҳати ҳалли масъалаҳои мушаххаси миллӣ ва минтақавӣ ифода меёбад. Амнияти сарҳадӣ, суботи Афғонистон, ҳифзи ҳуқуқи муҳоҷирони меҳнатӣ, устувории роҳҳои интиқоли маблағ ва рушди ҳамкориҳои истеҳсолӣ аз ҷумлаи масъалаҳое мебошанд, ки натиҷаи онҳо ба манфиатҳои бевоситаи шаҳрвандон ва иқтисоди кишвар таъсир мерасонад.
Дар баробари ин, шарикии стратегӣ танҳо дар сурати мавҷуд будани механизмҳои самараноки татбиқи мувофиқаҳо метавонад мазмуни воқеӣ пайдо намояд. Бо ҳамин асос, барои Тоҷикистон муҳим аст, ки натиҷаҳои ҳар як марҳалаи муколама бо Русия аз рӯйи таъсири амалӣ ба амнияти миллӣ, рушди иқтисодӣ, беҳтар гардидани шароити иҷтимоӣ ва ҳифзи манфиатҳои шаҳрвандон арзёбӣ шаванд.
Хулосаи асосӣ ин аст, ки шарикии Тоҷикистону Русия бояд ба модели ҳамкории мутақобилан судманд, баробарҳуқуқ ва дурбинона такя намояд. Барои Душанбе масъалаи калидӣ нигоҳ доштани тавозуни манфиатҳо, истифодаи имкониятҳои ҳамкорӣ ва ҳамзамон таҳкими иқтидори мустақили сиёсӣ, иқтисодӣ ва амниятии давлат мебошад. Маҳз чунин равиш метавонад муносибатҳои дуҷонибаро аз доираи робитаҳои анъанавӣ ба сатҳи ҳамкории устувор ва ҷавобгӯ ба талаботи воқеии замони муосир барорад.
СУДУРОВ Сайдали, - ходими калони илмии Шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ