РӮЗИ ПРЕЗИДЕНТ — РАМЗИ ПОЙДОРИИ ДАВЛАТДОРӢ ВА ТАҲКИМИ ИСТИҚЛОЛИ МИЛЛӢ

Таърихи давлатдории ҳар миллат аз рӯйдодҳое иборат аст, ки на танҳо сарнавишти як давраи муайян, балки самти рушди минбаъдаи ҷомеа ва давлатро муайян месозанд. Барои халқи тоҷик, ки дар тӯли ҳазорсолаҳо дорои анъанаҳои ғании давлатдорӣ, фарҳанги волои сиёсӣ ва мероси бузурги тамаддунӣ будааст, давраи соҳибистиқлолӣ марҳалаи навини эҳёи давлатдории миллӣ маҳсуб меёбад. Дар ин раванд ниҳоди президентӣ ҳамчун яке аз рукнҳои асосии сохтори конститутсионии давлат мавқеи муҳим пайдо намуда, дар таҳкими соҳибихтиёрӣ, ҳифзи ягонагии давлат, таъмини суботи сиёсӣ ва рушди ҷомеа нақши муайянкунанда касб кардааст.

Таҷлили Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳамасола 16 ноябр баргузор мегардад, фурсати муҳим барои омӯзиши таърихи давлатдории навин, таҳлили марҳалаҳои ташаккули низоми сиёсӣ ва арзёбии дастовардҳои даврони истиқлол мебошад. Ин сана бо рӯйдоди муҳими таърихӣ — оғози фаъолияти Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз маросими савгандёдкунии 16 ноябри соли 1994 иртибот дорад. Аз ин рӯ, Рӯзи Президент дар баробари аҳаммияти сиёсӣ дорои мазмуни амиқи таърихӣ, ҳуқуқӣ ва давлатдорӣ мебошад.

Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 9 сентябри соли 1991 ба даст омад, барои мардуми кишвар имконияти бунёди давлати мустақил, ташаккули низоми миллии идоракунӣ ва интихоби роҳи рушди сиёсиву иҷтимоиро фароҳам овард. Аммо солҳои нахустини соҳибистиқлолӣ бо мушкилоти ниҳоят вазнин, аз ҷумла буҳрони сиёсӣ, муқовиматҳои дохилӣ, заиф гардидани сохторҳои давлатӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ ҳамроҳ буданд. Дар чунин шароити мураккаб масъалаи ҳифзи давлатдории миллӣ ва пешгирии парокандагии ҷомеа ба вазифаи аввалиндараҷа табдил ёфт.

Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моҳи ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд баргузор гардид, дар таърихи сиёсии кишвар ҷойгоҳи махсус дорад. Дар ин иҷлосия қарорҳои муҳими сиёсӣ ва ташкилӣ қабул гардида, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шуд. Ин рӯйдод ба оғози марҳалаи нави талошҳо барои барқарорсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ, таъмини сулҳ ва ба вуҷуд овардани шароити мусоид барои музокироти миллӣ замина гузошт.

Аз дидгоҳи илмҳои сиёсӣ, яке аз масъалаҳои асосии давлатҳои навистиқлол ташаккули ниҳодҳои устувори ҳокимияти давлатӣ мебошад. Давлат танҳо дар сурате метавонад соҳибихтиёрии худро ҳифз намояд, ки сохторҳои идоракунии он дорои асосҳои ҳуқуқӣ, масъулияти мушаххас ва қобилияти қабули қарорҳои муҳим бошанд. Таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ташаккули низоми конститутсионии идоракунӣ дар шароити буҳрони солҳои навадум бо зарурати барқарорсозии сулҳ, таъмини амнияти шаҳрвандон ва таҳкими ягонагии мамлакат пайванди ногусастанӣ дошт.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 яке аз дастовардҳои бунёдии давраи нави давлатдорӣ гардид. Конститутсия асосҳои сохтори давлатӣ, мақоми ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, принсипҳои ташкили ҳокимият ва низоми идоракунии мамлакатро муайян намуд. Дар заминаи ин санади олии ҳуқуқӣ Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муаррифӣ гардид.

Маҳз Конститутсия ба ташаккули ниҳоди президентӣ дар низоми нави давлатдорӣ заминаи устувори ҳуқуқӣ гузошт. Тибқи муқаррароти он, Президент сарвари давлат ва ҳокимияти иҷроия буда, ҳомии Конститутсия ва қонунҳо, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, кафили истиқлоли миллӣ, ягонагӣ ва тамомияти арзии давлат мебошад. Ин меъёрҳо нишон медиҳанд, ки мақоми президентӣ пеш аз ҳама бо масъулияти конститутсионӣ барои таъмини фаъолияти муназзами давлат ва ҳифзи манфиатҳои умумимиллӣ алоқаманд аст.

Дар таҳлили таърихи навини Тоҷикистон масъалаи сулҳ ва ваҳдати миллӣ мавқеи меҳварӣ дорад. Ҷанги шаҳрвандӣ ба иқтисодиёт, низоми иҷтимоӣ, инфрасохтор ва муносибатҳои байниҳамдигарии шаҳрвандон зарари ҷиддӣ расонида буд. Барқарор намудани эътимод миёни гурӯҳҳои мухталифи ҷомеа, ба Ватан баргардонидани гурезаҳо, ташкили музокироти сиёсӣ ва расидан ба созиши умумимиллӣ аз вазифаҳои ниҳоят душвори он давра ба шумор мерафтанд.

Имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва нуқтаи гардиши муҳим дар таърихи мамлакат гардид. Ин санад ба раванди хотима бахшидан ба ҷанги шаҳрвандӣ, таҳкими суботи сиёсӣ ва барқарорсозии ниҳодҳои давлатӣ такони ҷиддӣ бахшид. Дар ин раванд роҳбарияти давлат, намояндагони мухолифин, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва миёнаравони байналмилалӣ саҳм гузоштанд.

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон аз он ҷиҳат аҳаммияти махсус дорад, ки дар шароити ихтилофҳои шадиди сиёсӣ роҳи гуфтушунид, созиш ва ҳамдигарфаҳмӣ интихоб гардид. Ин таҷриба собит намуд, ки барои ҳалли мушкилоти сарнавиштсоз иродаи сиёсӣ, масъулияти миллӣ ва омодагӣ ба гузаштҳои мутақобила заруранд. Ваҳдати миллӣ минбаъд ба яке аз арзишҳои асосии давлатдории Тоҷикистон табдил ёфт.

Дар баробари таъмини сулҳу субот, ташаккули иқтисоди миллӣ ва барқарорсозии инфрасохтори кишвар аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ гардид. Тоҷикистон дар давраи соҳибистиқлолӣ барои гузариш ба муносибатҳои иқтисоди бозорӣ, ташаккули низоми мустақили молиявӣ, рушди соҳаҳои истеҳсолӣ ва беҳтар намудани шароити зиндагии аҳолӣ тадбирҳои пайгирона амалӣ намуд.

Дар ин замина муайян гардидани ҳадафҳои стратегии миллӣ — таъмини истиқлолияти энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, ҳифзи амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати кишвар — барои сиёсати дарозмуддати рушди Тоҷикистон аҳаммияти калидӣ пайдо кард. Ин ҳадафҳо ба зарурати истифодаи самараноки захираҳои табиӣ, рушди истеҳсолоти ватанӣ, тақвияти иқтидори транзитӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ асос ёфтаанд.

Сохтмон ва таҷдиди роҳҳои автомобилгард, нақбҳо, пулҳо, иншооти энергетикӣ, муассисаҳои таълимӣ ва тандурустӣ ба тағйирёбии симои иқтисодиву иҷтимоии кишвар мусоидат намуданд. Аз ҷумла, татбиқи лоиҳаҳои бузурги гидроэнергетикӣ, махсусан сохтмони Неругоҳи барқи обии «Роғун», бо масъалаҳои амнияти энергетикӣ ва дурнамои рушди саноат алоқаманд мебошад.

Дар шароити ҷаҳони муосир истиқлолияти сиёсӣ бидуни иқтидори иқтисодӣ, амнияти энергетикӣ ва неруи илмӣ-технологӣ устувории комил дошта наметавонад. Аз ин рӯ, пайванди сиёсати давлатӣ бо ҳадафҳои рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ яке аз хусусиятҳои муҳими марҳалаи нави давлатдории Тоҷикистон мебошад.

Ҷанбаи дигари сиёсати давлатдорӣ таҳкими худшиносии миллӣ ва эҳёи арзишҳои таърихиву фарҳангӣ мебошад. Миллати тоҷик дар тӯли таърих ба тамаддуни башарӣ дар соҳаҳои илму адаб, фалсафа, тиб, риёзиёт, нуҷум ва фарҳанги давлатдорӣ саҳми бузург гузоштааст. Дар давраи соҳибистиқлолӣ омӯзиш ва муаррифии ин мерос ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати фарҳангӣ ва маърифатӣ табдил ёфт.

Бояд гуфт, ки арҷгузорӣ ба осори Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Носири Хусрав, Абдураҳмони Ҷомӣ ва дигар намояндагони барҷастаи тамаддуни тоҷикон на танҳо эҳтиром ба гузашта, балки василаи таҳкими ҳувияти миллӣ ва тарбияи насли соҳибмаърифат мебошад. Дар ҳамин замина, омӯзиши таърихи давлатдории тоҷикон ва муаррифии дастовардҳои фарҳанги миллӣ дар сатҳи байналмилалӣ аҳаммияти бештар пайдо кардааст.

Нақши ниҳоди президентӣ дар сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ қобили таваҷҷуҳ мебошад. Дар даврони истиқлол кишвар муносибатҳои дипломатиро бо давлатҳои гуногуни ҷаҳон ба роҳ монда, дар фаъолияти созмонҳои байналмилалӣ иштирок намуда, масъалаҳои амнияти минтақавӣ, истифодаи оқилонаи захираҳои об, тағйирёбии иқлим ва рушди устуворро дар сатҳи ҷаҳонӣ матраҳ кардааст.

Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи об ва ҳифзи пиряхҳо нишон медиҳанд, ки сиёсати хориҷии давлат метавонад бо масъалаҳои муҳими илмӣ ва экологии башарият пайваст гардад. Ин самт барои кишвари кӯҳистоне чун Тоҷикистон, ки дорои захираҳои назарраси обӣ ва пиряхӣ мебошад, аҳаммияти стратегӣ дорад.

Дар шароити муосир масъалаи ҳифзи истиқлолияти давлатӣ танҳо ба амнияти сиёсӣ ва ҳарбӣ маҳдуд намешавад. Амнияти иттилоотӣ, рушди иқтисоди рақамӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ дар фазои байналмилалӣ, баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ ва ташаккули ҷомеаи донишбунёд низ ба унсурҳои муҳими устувории давлат табдил ёфтаанд.

Аз ин нигоҳ, Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд ҳамчун фурсати омӯзиши масъулияти давлатдорӣ, таҳкими эҳтиром ба Конститутсия, боло бурдани фарҳанги сиёсӣ ва дарки арзиши сулҳу истиқлол арзёбӣ гардад. Омӯзиши таҷрибаи давлатдории навини Тоҷикистон барои насли ҷавон аҳаммияти махсус дорад, зеро ояндаи кишвар аз сатҳи дониш, худшиносӣ, масъулиятшиносӣ ва фаъолияти созандаи шаҳрвандони он вобаста мебошад.

Дар маҷмуъ, таҳлили марҳалаҳои ташаккули давлатдории навини Тоҷикистон нишон медиҳад, ки сулҳу субот, истиқлолияти давлатӣ, волоияти қонун, ваҳдати миллӣ ва рушди иқтисодиву иҷтимоӣ арзишҳои ба ҳам пайваста мебошанд. Ниҳоди президентӣ дар ин низом ҳамчун яке аз рукнҳои асосии ҳокимияти конститутсионӣ вазифаи муҳимро иҷро менамояд.

Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон моро водор месозад, ки ба таърихи пурпечутоби давлатдории миллӣ бо назари амиқ нигарем, сабақҳои онро омӯзем ва барои ҳифзи дастовардҳои истиқлолият масъулияти бештар эҳсос намоем. Зеро бақои давлат, пешрафти миллат ва устувории ҷомеа пеш аз ҳама ба эҳтироми қонун, ҳифзи сулҳ, ягонагии миллӣ ва заҳмати созандаи ҳар як шаҳрванд такя мекунад.

Алишер РАҲИМЗОДА – директори Институти математикаи ба номи А.Ҷураеви АМИТ