РӮЗИ ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН — РАМЗИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ, СУЛҲУ ВАҲДАТ ВА РУШДИ ИЛМ

Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун яке аз санаҳои муҳими тақвими сиёсию иҷтимоии кишвар бо марҳилаҳои муҳими ташаккули давлатдории навини тоҷикон алоқаманд мебошад. Мақолаи мазкур аҳаммияти таърихию ҳуқуқии ин рӯз, ташаккули низоми давлатдорӣ, нақши сулҳу ваҳдати миллӣ дар таҳкими давлат, инчунин аҳаммияти илм, маориф ва инноватсияро дар рушди устувори ҷомеа баррасӣ менамояд.

Дар асоси санадҳои ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва баъзе манбаъҳои байналмилалӣ нишон дода мешавад, ки таҷрибаи давлатсозии давраи соҳибистиқлолӣ бо таҳкими заминаҳои конститутсионӣ, сулҳу ризоияти миллӣ ва рушди институтҳои давлатӣ пайванди ногусастанӣ дорад. Давлатдорӣ ҳамчун падидаи мураккаби сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ дар ҳар як марҳилаи таърихӣ ба ташаккули институтҳои устувори ҳокимият, волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таъмини рушди иҷтимоию иқтисодӣ ниёз дорад. Барои Тоҷикистон давраи аввали истиқлолияти давлатӣ бо воқеаҳои мураккаби сиёсӣ ва иҷтимоӣ ҳамзамон гардид. Аз ин рӯ, таҳкими асосҳои давлатдории миллӣ, барқарорсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва ташаккули низоми ҳуқуқӣ аз масъалаҳои муҳими он давра буданд.

Дар ин замина, 16 ноябр ҳамчун Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳаммияти махсуси таърихию сиёсӣ дорад. Мутобиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 майи соли 2016, №1320, ба Қонуни «Дар бораи рӯзҳои ид» тағйир ворид гардида, 16 ноябр Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар карда шуд.

Ин сана бо рӯйдодҳои муҳими соли 1992 ва 1994 алоқаманд аст. 16 ноябри соли 1992 Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Қасри Арбоб ба кори худ оғоз кард ва 19 ноябр Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардиданд. Баъдтар, 6 ноябри соли 1994 дар кишвар интихоботи президентӣ баргузор шуда, Эмомалӣ Раҳмон Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шуданд.

Яке аз муҳимтарин дастовардҳои давраи аввали давлатсозии Тоҷикистон қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. 6 ноябри соли 1994 Конститутсия бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Баъдан ба он солҳои 1999, 2003 ва 2016 тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд.

Конститутсия асосҳои сохтори давлатиро муайян намуда, Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон мекунад. Дар он инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ эътироф гардидаанд.

Мувофиқи моддаи 64-и Конститутсия, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон сарвари давлат ва ҳокимияти иҷроия буда, ҳомии Конститутсия ва қонунҳо, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ва кафили истиқлолияти миллӣ, ягонагӣ ва тамомияти арзии кишвар мебошад [4]. Моддаи 65 тартиби интихоб шудани Президентро муайян намуда, интихоботи Президентро умумӣ, мустақим, баробар ва бо овоздиҳии пинҳонӣ муқаррар менамояд.

Аз нуқтаи назари илмҳои сиёсӣ ва ҳуқуқшиносӣ, чунин меъёрҳо нишон медиҳанд, ки институти президентӣ ҷузъи сохтори конститутсионии давлат буда, фаъолияти он дар доираи меъёрҳои Қонуни асосӣ ва дигар санадҳои ҳуқуқӣ амалӣ мегардад.

Баррасии таърихи навини Тоҷикистон бидуни омӯзиши Иҷлосияи XVI Шӯрои Олӣ имконнопазир аст. Тибқи маълумоти Пажӯҳишгоҳи таърих ва бостоншиносии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, Иҷлосияи мазкур 16 ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд оғоз гардида, масъалаҳои муҳими сиёсӣ ва иҷтимоии кишварро баррасӣ намуд. Дар рафти иҷлосия масъалаи ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ ва барқарор намудани фаъолияти муътадили мақомоти давлатӣ аз масъалаҳои асосӣ ба шумор мерафт.

Дар ин марҳилаи таърихӣ интихоби роҳбарияти нави давлат яке аз рӯйдодҳои муҳими сиёсӣ ба ҳисоб мерафт. Ин раванд дар шароите сурат гирифт, ки кишвар ба ҳалли масъалаҳои амниятӣ, иҷтимоӣ ва сиёсӣ ниёз дошт.

Аз нигоҳи таҳлили таърихӣ, аҳаммияти Иҷлосияи XVI-ро пеш аз ҳама дар заминаи барқарорсозии фаъолияти институтҳои давлатӣ ва фароҳам овардани шароити зарурӣ барои гузариш ба марҳилаи нави давлатсозӣ метавон баррасӣ кард.

Яке аз масъалаҳои марказии таърихи Тоҷикистони соҳибистиқлол ба даст овардани сулҳу ризоияти миллӣ мебошад. 27 июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Созмони Милали Муттаҳид ин санадро ҳамчун натиҷаи раванди музокироти байни тоҷикон ва яке аз марҳилаҳои асосии гузариш ба сулҳу оштӣ сабт кардааст.

Раванди сулҳи тоҷикон танҳо як рӯйдоди дохилии сиёсӣ набуд. Дар он намояндагони байналмилалӣ ва созмонҳои байналмилалӣ низ иштирок доштанд. Миссияи нозирони Созмони Милали Муттаҳид дар Тоҷикистон аз соли 1994 фаъолият карда, баъди имзои Созишномаи умумии сулҳ ваколатҳои он барои мусоидат ба татбиқи созишнома васеъ гардиданд.

Аз нуқтаи назари ҷомеашиносӣ, таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки барқарорсозии эътимод, муколамаи сиёсӣ ва ташаккули механизмҳои ризоияти миллӣ метавонанд дар барқарорсозии институтҳои давлатӣ нақши муҳим дошта бошанд.

Дар шароити муосир рушди давлат танҳо бо нишондиҳандаҳои иқтисодӣ муайян намешавад. Сармояи инсонӣ, сатҳи маърифат, рушди илм, технология ва қобилияти ҷомеа барои эҷоди донишҳои нав аз омилҳои муҳими рушди устувор мебошанд.

Дар Тоҷикистон барои рушди низоми маориф Стратегияи миллии рушди маориф барои давраи то соли 2030 қабул шудааст. Ҳамчунин, Стратегияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаҳои илм, технология ва инноватсия барои давраи то соли 2030 тасдиқ гардидааст.

Моҳияти илмии ин раванд дар он ифода меёбад, ки дониш бояд ба омили истеҳсолӣ ва иҷтимоӣ табдил ёбад. Яъне натиҷаи таҳқиқоти илмӣ бояд на танҳо дар шакли мақола ё гузориши илмӣ боқӣ монад, балки дар рушди тиб, кишоварзӣ, ҳифзи муҳити зист, энергетика, саноат, технологияҳои рақамӣ ва дигар соҳаҳо истифода шавад.

Барои Тоҷикистон, ки дорои захираҳои гуногуни табиӣ ва гуногунии назарраси биологӣ мебошад, рушди илмҳои табиатшиносӣ низ аҳаммияти махсус дорад. Омӯзиши флора, захираҳои растаниҳои доруворӣ, истифодаи оқилонаи ашёи хоми растанӣ, ҳифзи гуногунии биологӣ ва рушди технологияҳои нави биологӣ метавонанд ба ташаккули иқтисоди ба дониш асосёфта мусоидат намоянд.

Дар ҷомеаи донишбунёд ҷавонон на танҳо истеъмолкунандагони технология, балки бояд истеҳсолкунандагони дониш ва ғояҳои нав бошанд. Аз ин рӯ, тарбияи кадрҳои илмӣ, баланд бардоштани сифати таҳсилоти олӣ, дастгирии таҳқиқоти ҷавон ва фароҳам овардани шароити мусоид барои фаъолияти илмӣ аҳаммияти стратегӣ дорад.

Ҷавони донишманд метавонад ҳамзамон ҳамчун муҳаққиқ, навовар, соҳибкор ва шаҳрванди фаъол дар рушди ҷомеа саҳм гузорад. Маҳз пайвастани илм бо талаботи амалии иқтисод ва иҷтимоъ метавонад самаранокии сиёсати рушди давлатро баланд бардорад.

Дар ин замина, вазифаи муассисаҳои илмӣ аз омода намудани мутахассисони соҳибкасб, рушди мактабҳои илмӣ ва ба вуҷуд овардани муҳити эҷодӣ иборат мебошад. Таваҷҷуҳ ба илмҳои фундаменталӣ ва татбиқӣ, махсусан дар шароити рушди технологияҳои нав, яке аз шартҳои муҳими рақобатпазирии кишвар мебошад.

Рӯзи Президентро метавон на танҳо ҳамчун як санаи тақвимӣ, балки ҳамчун имконияти омӯзиши таърихи давлатдорӣ, сохтори конститутсионӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ арзёбӣ кард.

Маърифати шаҳрвандӣ аз донистани ҳуқуқу уҳдадориҳо, эҳтироми қонун, дарки арзишҳои миллӣ ва масъулият дар назди ҷомеа оғоз мешавад. Аз ин нуқтаи назар, омӯзиши таърихи соҳибистиқлолии Тоҷикистон бояд бо таҳлили воқеаҳо, санадҳои ҳуқуқӣ ва натиҷаҳои иҷтимоию иқтисодӣ ҳамоҳанг карда шавад.

Муҳим аст, ки насли ҷавон таърихи давлатро на танҳо ҳамчун маҷмӯи санаҳо, балки ҳамчун раванди ташаккули институтҳо, таҷрибаи сулҳ, рушди қонунгузорӣ ва пешрафти ҷомеа омӯзад.

Дар шароити ҷаҳони муосир таҳкими давлатдорӣ бояд бо рушди илм, маориф, технология, фарҳанги ҳуқуқӣ ва сармояи инсонӣ ҳамоҳанг бошад. Давлати устувор ба ҷомеаи дорои дониши баланд, ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ ва қобилияти мутобиқ шудан ба тағйироти ҷаҳонӣ ниёз дорад.

Аз ин рӯ, аҳаммияти Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон дар се самти ба ҳам пайваста ҷамъбаст намуд: омӯзиши таърихи давлатдорӣ, дарки арзиши сулҳу ваҳдат ва тақвияти масъулият барои рушди ояндаи кишвар.

Убайдулло Муҳаммадҳофизи Одина - ходими калони илмии Озмоишгоҳи технологияи инноватсионии моддаҳои фаъоли биологииИнститути ботаника, физиология ва генетикаи растании АМИТ