САҲМИ АБУАЛӢ ИБНИ СИНО ДАР РУШДИ ИЛМИ КИМИЁ

Abuali-ibni-Sino (3).jpg

Аз қаъри гили сиёҳ то авҷи Зуҳал,
Кардам ҳама мушкилоти гетиро ҳал.
Берун ҷастам зи қайди ҳар макру ҳиял,
Ҳар банд кушода шуд, магар банди аҷал.

Абуалӣ ибни Сино (980–1037), ки дар Ғарб бо номи Авитсенна маъруф аст, аз бузургтарин донишмандони асрҳои миёна ба шумор меравад. Ӯ умри худро ба омӯзиш ва таҳқиқ бахшида, дар рушди тиб, фалсафа, мантиқ, табиатшиносӣ ва дигар соҳаҳои илм саҳми арзанда гузоштааст. Гарчанде номи ӯ бештар бо асари машҳури «Ал-қонун фи-т-тиб» пайванд дорад, андешаҳои ӯ дар бораи моддаҳо, хосиятҳои онҳо ва усулҳои омода кардани доруҳо низ аҳамияти таърихию илмӣ доранд.

Мероси илмии Ибни Сино аз доираи як соҳаи дониш берун меравад. Ӯ масъалаҳои тиббиро дар робита бо донишҳои табиатшиносӣ баррасӣ мекард ва барои дарки хосиятҳои моддаҳо ба мушоҳида ва таҷрибаи амалӣ таваҷҷуҳ дошт. Аз ҳамин ҷиҳат, омӯзиши осори ӯ барои шинохти таърихи кимиё ва дорусозӣ муҳим мебошад.

Дар замони Ибни Сино донишҳои марбут ба моддаҳо бо тасаввуроти алхимиявӣ омехта буданд. Яке аз ҳадафҳои алхимикон табдил додани металлҳои оддӣ ба тилло буд. Ибни Сино ба имкони чунин табдил бо усулҳои алхимиявӣ назари интиқодӣ дошт. Ӯ тағйир додани намуди зоҳирии металлро аз дигаргун шудани моҳияти он фарқ мекард. Чунин муносибат ба зарурати санҷидани даъвоҳо ва ҷудо кардани мушоҳида аз тахмин ишора менамуд.

Андешаҳои табиатшиносии олим дар асарҳои «Китоб-уш-шифо» ва «Донишнома» инъикос ёфтаанд. Дар «Ал-қонун фи-т-тиб» бошад, масъалаҳои шинохти маводи доруӣ, хосиятҳои онҳо ва истифодаашон дар тиб ҷойгоҳи муҳим доранд. Баррасии якҷояи ин осор имкон медиҳад, ки робитаи донишҳои табиатшиносӣ бо таҷрибаи дорусозии он давра равшан гардад.

Дар таҷрибаи кимиёӣ ва дорусозии асрҳои миёна усулҳои буғронӣ, бухоркунӣ, полоиш ва кристаллизатсия аҳамияти зиёд доштанд. Ин усулҳо барои ҷудо кардан, тоза намудан ва омода сохтани моддаҳо истифода мешуданд. Буғронӣ ба ҷудо кардани ҷузъҳои бухоршаванда, полоиш ба дур кардани зарраҳои ҳалнашуда ва кристаллизатсия ба ҷудо намудани моддаҳои булӯрӣ мусоидат мекард. Омӯзиши ин равандҳо барои фаҳмидани заминаҳои таҷрибавии дорусозии давраи Ибни Сино муҳим аст.

Тасаввуроти Ибни Сино дар бораи таркиби моддаҳо дар доираи фалсафаи табиии замони ӯ ташаккул ёфта буд. Ӯ низ ба назарияи чор унсур — об, ҳаво, хок ва оташ — такя мекард. Мафҳуми «мизоҷ» барои шарҳи хосиятҳои моддаҳо ва таъсири онҳо ба организм истифода мешуд. Ин мафҳумҳоро бояд дар заминаи таърихии худ фаҳмид, зеро маънои онҳо аз мафҳумҳои кимиёи муосир фарқ мекунад.

Дар осори тиббии Ибни Сино об ҳамчун омили муҳими ҳаёт, нигоҳдории тандурустӣ ва омода кардани доруҳо баррасӣ мешавад. Таваҷҷуҳ ба сифати об, фарқи обҳои гуногун ва роҳҳои тоза кардани онҳо аз робитаи донишҳои табиатшиносӣ бо ниёзҳои амалии тиб шаҳодат медиҳад. Об дар омода намудани ҷӯшобаҳо, маҳлулҳо ва дигар шаклҳои доруӣ нақши муҳим дошт.

Дар ин замина, оби муқаттар — обе, ки тавассути буғронӣ ва сипас моеъ гардондани буғ ба даст меояд, — низ аҳамият пайдо мекунад. Буғронӣ имкон медиҳад, ки об аз бисёр омехтаҳои ғайрибухоршаванда ҷудо карда шавад. Баррасии чунин усулҳо нишон медиҳад, ки масъалаи тозагии моддаҳо барои таҷрибаи дорусозӣ то чӣ андоза муҳим буд.

Мавзуи дигаре, ки дар мақолаҳои марбут ба мероси Ибни Сино мавриди таваҷҷуҳ қарор мегирад, истифодаи ангишти чӯб ва хосияти ҷаббандагии он мебошад. Аз нигоҳи кимиёи муосир, адсорбсия ҷамъ шудани моддаҳо дар сатҳи ҷисми дигар аст. Ҳангоми шарҳи маълумоти таърихӣ бояд байни ангишти чӯб ва ангишти фаъоли дорои сохтору хосиятҳои махсус фарқ гузошт. Муқоисаи онҳо барои тавзеҳи падида муфид аст, аммо нисбат додани кашфи маводи муосир ба донишмандони гузашта далели мустақил талаб мекунад.

Дар осори Ибни Сино дар бораи металлҳои дар он давра маъруф — тилло, нуқра, мис, оҳан, симоб, сурб ва қалъагӣ — маълумот оварда шудааст. Ӯ ба хосиятҳо ва истифодаи ин моддаҳо дар тиб таваҷҷуҳ зоҳир мекард. Маълумоти марбут ба пайвастҳои мис, оҳан, нуқра ва дигар металлҳо бозгӯи тасаввуроти илмӣ ва таҷрибаи табобатии ҳамон давра мебошад.

Ҳангоми баррасии чунин маълумот нигоҳ доштани фосилаи таърихӣ зарур аст. Истифодаи баъзе моддаҳо дар тибби асрҳои миёна маънои мувофиқ будани онҳоро барои табобати имрӯза надорад. Аз ин рӯ, тавсифи симоб ва намакҳои металлҳои вазнин дар осори гузашта бояд ҳамчун маводи таърихӣ пешниҳод гардад, на ҳамчун тавсияи амалии тиббӣ.

Дорусозӣ яке аз самтҳоест, ки робитаи мероси Ибни Синоро бо таърихи кимиё равшантар нишон медиҳад. Дар «Ал-қонун фи-т-тиб» маводи доруии пайдоишашон рустанӣ, ҳайвонотӣ ва маъданӣ баррасӣ шудаанд. Таваҷҷуҳ ба шинохти мавод, тарзи омода кардани онҳо ва хусусиятҳои таъсирбахшашон аз кӯшиши ба низом даровардани донишҳои тиббӣ шаҳодат медиҳад.

Маълумоти ӯ дар бораи гиёҳҳо ва дигар маводи табиӣ барои омӯзиши таърихи дорушиносӣ арзишманд аст. Бо вуҷуди ин, арзёбии таърихии фаъолияти олим бояд ба осори ӯ ва таҳқиқоти боэътимод такя кунад. Ривоятҳои мардумӣ метавонанд ифодагари эҳтироми ҷомеа ба шахсияти Ибни Сино бошанд, вале барои исботи аввалин будани ӯ дар кашфи усул ё моддаи муайян кофӣ нестанд.

Арҷгузорӣ ба Ибни Сино дар Тоҷикистон дар номгузории муассисаҳо ва ҷойҳо, ёдгориҳо ва таваҷҷуҳ ба омӯзиши осори ӯ ифода меёбад. Аммо гиромидошти мероси олим пеш аз ҳама бо мутолиа, таҳқиқ ва муаррифии дақиқи андешаҳои ӯ пайванд дорад. Барои насли ҷавон зиндагӣ ва фаъолияти ӯ намунаи ҷустуҷӯи пайвастаи дониш ва масъулият дар баробари илм мебошад.

Ҳамин тавр, саҳми Абуалӣ ибни Сино дар таърихи кимиё бо омӯзиши хосиятҳои моддаҳо, таваҷҷуҳ ба таҷриба ва истифодаи донишҳои табиатшиносӣ дар дорусозӣ пайванд дорад. Муносибати интиқодии ӯ ба баъзе тасаввуроти алхимиявӣ аз талоши донишманд барои шинохти асосноки табиат шаҳодат медиҳад. Арзиши мероси ӯ имрӯз низ дар даъват ба омӯзиш, мушоҳида ва андешаи мустақил зоҳир мегардад. Арҷгузорӣ ба ин мерос тавассути мутолиаи осори олим, таҳқиқи он ва тарбияи насли донишҷӯю пажӯҳишгар маънои воқеӣ пайдо мекунад.

Усманова Сурайё - ходими пешбари илмӣ, номзади илмҳои химия, дотсент, озмоишгоҳи «Пайвастагиҳои фаромолекулавӣ ва фаъоли биологӣ»-и Институти кимиёи ба номи В. И. Никитини АМИТ

Қодириён Гулрӯ - ходими илмии озмоишгоҳи «Пайвастагиҳои фаромолекулавӣ ва фаъоли биологӣ»-и Институти кимиёи ба номи В. И. Никитини АМИТ

readers loved this