ПАРЧАМИ ДАВЛАТӢ ҲАМЧУН ПАДИДАИ ИҶТИМОӢ: ҲУВИЯТИ МИЛЛӢ, ХОТИРАИ ҶАМЪИЯТӢ ВА МАСЪУЛИЯТИ ШАҲРВАНДӢ
Парчами давлатӣ дар баробари вазифаи расмии муаррифии кишвар буданаш, инчунин дорои аҳамияти иҷтимоӣ ва фарҳангӣ мебошад. Он тасаввуроти шаҳрвандонро дар бораи мансубият ба давлат, таҷрибаи таърихӣ ва ояндаи муштарак дар шакли диданӣ ифода мекунад. Аз ин рӯ, омӯзиши парчам танҳо бо тавсифи рангҳо ва унсурҳои тасвирии он маҳдуд намешавад. Баррасии он ҳамчун падидаи иҷтимоӣ имкон медиҳад, ки робитаи рамзҳои давлатӣ бо ҳувияти миллӣ, эътимоди ҷамъиятӣ ва рафтори шаҳрвандӣ равшан гардад.
Аз дидгоҳи нишонашиносӣ, парчам маҷмуи унсурҳои диданӣ мебошад, ки маънои онҳо дар муҳити муайяни таърихию фарҳангӣ ташаккул меёбад. Матоъ, ранг ва тасвир асоси моддии парчамро ташкил медиҳанд; мақоми рамзии он бошад, ба маъноҳои пазируфташудаи ҷамъиятӣ вобаста аст. Ба ин маъно, парчам байни ашёи моддӣ ва мафҳумҳои абстрактӣ, аз ҷумла давлатдорӣ, истиқлол ва мансубияти миллӣ, робита барқарор мекунад.
Дар Парчами давлатии Тоҷикистон рангҳои сурх, сафед ва сабз, инчунин тоҷу ҳафт ситора як таркиби ягонаи рамзиро ташкил медиҳанд. Дарки ин таркиб тавассути таълим, маросимҳои ҷамъиятӣ, муҳити фарҳангӣ ва таҷрибаи шахсӣ сурат мегирад. Бинобар ин, шинохти зоҳирии парчам ва фаҳмиши маънои он ду сатҳи ба ҳам алоқаманд мебошанд: инсон метавонад парчамро зуд шиносад, аммо дарки аҳамияти иҷтимоии он омӯзиш ва таҷрибаи бештарро тақозо мекунад.
Яке аз масъалаҳои муҳими ҷомеашиносӣ шарҳи он аст, ки чӣ гуна одамони аз ҳам дур ва шахсан ношинос худро узви як ҷомеа мешуморанд. Шаҳрвандони кишвар аз рӯйи маҳалли зист, касб, синну сол ва таҷрибаи зиндагӣ фарқ мекунанд. Бо вуҷуди ин, онҳо метавонанд тасаввуроти муштарак дар бораи Ватан ва ояндаи онро дошта бошанд.
Парчам яке аз воситаҳои ифодаи ин умумият аст. Он мансубияти шаҳрвандиро дар шакли қобили шинохт пешниҳод намуда, робитаи шахсро бо ҷомеаи васеътар намоён месозад. Дар ин раванд ҳувияти миллӣ метавонад дар баробари ҳувиятҳои маҳаллӣ, касбӣ ва фарҳангӣ амал кунад. Шахс ҳамзамон сокини як минтақа, намояндаи як касб ва шаҳрванди Тоҷикистон мебошад.
Аз чунин дидгоҳ, аҳамияти муттаҳидкунандаи парчам ба имкони фаро гирифтани таҷрибаҳои гуногуни шаҳрвандон вобаста аст. Рамзи умумимиллӣ ҳамон вақт мазмуни фарогир пайдо мекунад, ки гурӯҳҳои гуногуни ҷомеа худро ба арзишҳои ифодаёфтаи он мансуб донанд.
Хотираи ҷамъиятӣ маҷмуи тасаввуротест, ки ҷомеа тавассути онҳо гузаштаи худро маънидод мекунад. Он дар китобҳои таърих, осорхонаҳо, ёдгориҳо, ҷашнҳо ва рамзҳои давлатӣ ифода меёбад. Парчам дар ин низом вазифаи пайванддиҳандаро иҷро мекунад: воқеаҳо ва арзишҳои гуногунро ба як нишонаи муштарак иртибот медиҳад.
Бо вуҷуди ин, маънои парчам барои ҳамаи наслҳо комилан яксон нест. Барои як насл он метавонад бештар бо таҷрибаи ташаккули давлатдории соҳибистиқлол алоқаманд бошад; барои насли дигар — бо таҳсил, дастовардҳои илмӣ, варзишӣ ё муаррифии кишвар дар арсаи байналмилалӣ. Ҳамин тавр, мазмуни рамзи давлатӣ дар робита бо таҷрибаи наслҳо такмил меёбад.
Ин хусусият барои омӯзиши фарҳанги шаҳрвандӣ муҳим аст. Интиқоли хотираи таърихӣ ба насли нав бояд бо шарҳи робитаи он ба масъалаҳои имрӯза ҳамроҳ гардад. Дар чунин ҳолат рамзҳои давлатӣ барои ҷавонон маънои фаҳмо ва шахсӣ пайдо мекунанд.
Ҳузури парчам дар бинои муассиса мансубияти давлатии онро нишон медиҳад. Сифати фаъолияти муассиса ба ин нишонаи расмӣ мазмуни таҷрибавӣ мебахшад. Масалан, муносибати одилонаи омӯзгор ва дастрасии баробар ба омӯзиш метавонанд тасаввуроти хонандаро дар бораи масъулияти давлат ва ҷойгоҳи худ дар ҷомеа ташаккул диҳанд.
Аз ин ҷо метавон чунин хулосаи таҳлилӣ баровард: муносибат ба рамзҳои давлатӣ бо таҷрибаи воқеии шаҳрвандӣ алоқаманд аст. Барои арзёбии дақиқи ин робита таҳқиқоти эмпирикӣ, аз ҷумла пурсиш ва мусоҳиба бо гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ, зарур мебошад. Бо вуҷуди ин, дар сатҳи назариявӣ равшан аст, ки фаъолияти муассисаҳо яке аз заминаҳои муҳими маънидод шудани арзишҳои давлатӣ ба шумор меравад.
Эҳтиром ба парчам метавонад дар эҳсоси ифтихор, иштирок дар маросимҳо ва риояи қоидаҳои истифодаи он ифода ёбад. Ҷанбаи дигари масъала робитаи ин эҳтиром бо масъулияти амалӣ мебошад. Мансубияти шаҳрвандӣ дар фаъолияти касбӣ, муносибат ба моликияти ҷамъиятӣ, ҳифзи муҳити зист ва саҳмгузорӣ дар рушди ҷомеа низ зоҳир мешавад.
Дар соҳаи илм чунин масъулият пеш аз ҳама бо дурустии маълумот, риояи ахлоқи таҳқиқот ва эътирофи саҳми ҳамкорон алоқаманд аст. Эътимоднокии натиҷаҳои илмӣ ва сифати таълим ба рушди неруи зеҳнии кишвар мусоидат мекунанд. Аз ин рӯ, меҳнати софдилонаи муҳаққиқ ё омӯзгорро метавон яке аз шаклҳои амалии масъулият дар назди ҷомеа арзёбӣ намуд.
Дар тарбияи шаҳрвандӣ низ шарҳи рамзҳои давлатӣ бояд бо муҳокимаи чунин амалҳои мушаххас пайваст бошад. Ин равиш имкон медиҳад, ки дониш дар бораи парчам ба фаҳмиши нақши шахс дар ҳаёти ҷамъиятӣ табдил ёбад.
Парчами давлатии Тоҷикистон хотираи таърихӣ, мансубияти миллӣ ва тасаввурот дар бораи ояндаи муштаракро ба ҳам мепайвандад. Мазмуни иҷтимоии ин пайванд дар муносибатҳои ҳаррӯза равшан мегардад: дар мактабе, ки ба хонанда имкони омӯзишу рушди қобилият медиҳад; дар муассисае, ки ба муроҷиати шаҳрванд бо эҳтиром ва масъулият муносибат мекунад; дар озмоишгоҳе, ки натиҷаи таҳқиқот дақиқ сабт ва софдилона пешниҳод мешавад. Дар чунин муҳит арзишҳои ифодаёфтаи парчам барои инсон маънои мушаххас ва таҷрибаи шахсӣ пайдо мекунанд.
Аз ин рӯ, дар тарбияи шаҳрвандӣ донистани таърих ва маънои парчам бояд бо дарки саҳми ҳар шахс дар ҳаёти ҷомеа пайваст гардад. Омӯзгор тавассути таълими босифат, муҳаққиқ бо пешниҳоди дониши эътимоднок ва шаҳрванд бо муносибати ғамхорона ба муҳити зисту моликияти ҷамъиятӣ ин масъулиятро амалӣ месозанд. Чунин амалҳо ҳисси мансубиятро ба иштироки созанда дар рушди кишвар табдил медиҳанд.
Ҳамин тавр, парчами барафрохта дар болои муассиса ва фаъолияти одамон дар дохили он ду ҷанбаи ба ҳам алоқаманди ҳаёти давлатӣ мебошанд: яке мансубияти муштаракро намоён месозад, дигаре ба он мазмуни воқеӣ мебахшад. Ҳар қадар ин робита устувор бошад, ҳамон қадар эҳтиром ба парчам бар пояи дониш, эътимод ва масъулияти огоҳонаи шаҳрвандӣ қарор мегирад.
Шерова Замира, ходими калони илмӣ, доктор (PhD)-и озмоишгоҳи “Пайвастагиҳои фаромолекулавӣ ва фаъоли биологӣ”-и Институти кимиёи ба номи В.И. Никитини АМИТ